راهنمای استاندارد حسابداری شماره 20 : سرمایه‌گذاری در واحدهای وابسته و مشارکت‌های خاص

استاندارد حسابداری شماره 20 ایران یکی از مهم‌ترین استانداردهای حسابداری است که نحوه برخورد با سرمایه‌گذاری در واحدهای تجاری وابسته و مشارکت‌های خاص را تشریح می‌کند. این استاندارد که با هدف هماهنگی بیشتر با استانداردهای بین‌المللی بازنگری شده، به طور مشخص بر روش ارزش ویژه به عنوان مبنای اصلی حسابداری این نوع سرمایه‌گذاری‌ها تأکید دارد.

در این مقاله، به صورت کامل و با زبانی ساده، تمام جنبه‌های کلیدی استاندارد حسابداری شماره 20 را بررسی می‌کنیم تا حسابداران، مدیران مالی و دانشجویان این رشته بتوانند به درک عمیقی از آن دست یابند.

هدف و دامنه کاربرد استاندارد حسابداری شماره 20

هدف اصلی این استاندارد، تجویز روش صحیح حسابداری برای سرمایه‌گذاری‌هایی است که یک واحد تجاری (سرمایه‌گذار) در آن‌ها دارای نفوذ قابل ملاحظه یا کنترل مشترک است. به عبارت دیگر، هرگاه شرکتی در یک واحد تجاری دیگر آن‌قدر نفوذ داشته باشد که بتواند در تصمیم‌گیری‌های مالی و عملیاتی آن مؤثر باشد (اما آن را کنترل نکند)، باید از الزامات این استاندارد پیروی کند.

مفاهیم کلیدی که باید بدانید

برای درک بهتر استاندارد حسابداری شماره 20، ابتدا باید با چند تعریف اساسی آشنا شویم:

• واحد تجاری وابسته (Associate): واحدی است که سرمایه‌گذار در آن نفوذ قابل ملاحظه دارد.
• مشارکت خاص (Joint Venture): یک توافق قراردادی است که به موجب آن دو یا چند طرف، کنترل مشترک بر یک فعالیت اقتصادی دارند.
• نفوذ قابل ملاحظه (Significant Influence): توانایی مشارکت در تصمیم‌گیری‌های مربوط به سیاست‌های مالی و عملیاتی واحد سرمایه‌پذیر است، اما نه در حد کنترل کامل یا کنترل مشترک آن سیاست‌ها.
• روش ارزش ویژه (Equity Method): روشی در حسابداری است که در آن، سرمایه‌گذاری ابتدا به بهای تمام شده ثبت می‌شود و سپس، متناسب با تغییر در سهم سرمایه‌گذار از خالص دارایی‌های واحد سرمایه‌پذیر، تعدیل می‌گردد.

نفوذ قابل ملاحظه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص “نفوذ قابل ملاحظه” مهم‌ترین گام در بکارگیری استاندارد حسابداری شماره 20 است. طبق این استاندارد:

• قانون ۲۰ درصد: اگر یک سرمایه‌گذار به طور مستقیم یا غیرمستقیم مالک حداقل ۲۰ درصد از حق رأی در واحد سرمایه‌پذیر باشد، فرض بر این است که نفوذ قابل ملاحظه وجود دارد، مگر آنکه خلاف آن به وضوح اثبات شود.
• کمتر از ۲۰ درصد: برعکس، اگر مالکیت کمتر از ۲۰ درصد باشد، فرض بر عدم وجود نفوذ قابل ملاحظه است، مگر اینکه بتوان آن را اثبات کرد.

علاوه بر درصد مالکیت، وجود یک یا چند مورد از شرایط زیر نیز می‌تواند نشان‌دهنده نفوذ قابل ملاحظه باشد:

• داشتن نماینده در هیئت مدیره واحد سرمایه‌پذیر.
• مشارکت در فرآیندهای سیاست‌گذاری (مانند تصمیم‌گیری برای تقسیم سود).
• وجود معاملات بااهمیت بین سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر.
• تبادل مدیران ارشد بین دو شرکت.
• تأمین اطلاعات فنی حیاتی برای واحد سرمایه‌پذیر.

تشریح کامل روش ارزش ویژه

روش ارزش ویژه، هسته اصلی استاندارد حسابداری شماره 20 است. این روش به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد تا بازده واقعی سرمایه‌گذاری خود را که فراتر از سود سهام دریافتی است، در صورت‌های مالی منعکس کند. مراحل اجرای این روش به شرح زیر است:

1. شناسایی اولیه: سرمایه‌گذاری در ابتدا به بهای تمام شده در دفاتر ثبت می‌شود.
2. تعدیلات پس از تحصیل: پس از تاریخ تحصیل، مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری بابت موارد زیر تعدیل می‌شود:

• افزایش یا کاهش معادل سهم سرمایه‌گذار از سود یا زیان واحد سرمایه‌پذیر. این سهم در صورت سود و زیان خود سرمایه‌گذار شناسایی می‌شود.
• کاهش مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری به میزان سود سهام دریافتی.
• تعدیل بابت سهم سرمایه‌گذار از سایر اقلام سود و زیان جامع واحد سرمایه‌پذیر (مانند سود و زیان ناشی از تجدید ارزیابی دارایی‌ها).

مثال ساده از روش ارزش ویژه

فرض کنید شرکت “الف” ۲۵٪ از سهام شرکت “ب” را به مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان خریداری می‌کند. در پایان سال، شرکت “ب” مبلغ ۴۰ میلیون تومان سود خالص گزارش می‌کند.

• ثبت اولیه: سرمایه‌گذاری در واحد وابسته ۱۰۰ میلیون (بدهکار)، نقد ۱۰۰ میلیون (بستانکار).
• شناسایی سهم از سود: شرکت “الف” ۲۵٪ از سود ۴۰ میلیونی (معادل ۱۰ میلیون تومان) را شناسایی می‌کند. ثبت آن به این صورت است: سرمایه‌گذاری در واحد وابسته ۱۰ میلیون (بدهکار)، درآمد سرمایه‌گذاری ۱۰ میلیون (بستانکار).
• مبلغ دفتری جدید: مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری در پایان سال به ۱۱۰ میلیون تومان (۱۰۰ + ۱۰) افزایش می‌یابد.

چه زمانی استفاده از روش ارزش ویژه الزامی نیست؟

استاندارد حسابداری شماره 20 در شرایط خاصی، واحدهای تجاری را از بکارگیری روش ارزش ویژه معاف می‌کند. مهم‌ترین این معافیت‌ها زمانی است که:

• واحد تجاری خود یک واحد فرعی است و صورت‌های مالی تلفیقی توسط واحد اصلی نهایی آن تهیه می‌شود.
• ابزارهای بدهی یا مالکانه آن در بازار عمومی معامله نمی‌شود.
• سرمایه‌گذاری توسط صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه یا واحدهای مشابه نگهداری می‌شود که در این صورت می‌توان آن را به ارزش منصفانه اندازه‌گیری کرد.

توقف استفاده از روش ارزش ویژه

یک واحد تجاری باید از تاریخی که سرمایه‌گذاری‌اش دیگر معیارهای واحد وابسته یا مشارکت خاص را ندارد، استفاده از روش ارزش ویژه را متوقف کند. این اتفاق معمولاً در شرایط زیر رخ می‌دهد:

1. تبدیل به واحد فرعی: اگر سرمایه‌گذاری به یک واحد فرعی تبدیل شود (یعنی سرمایه‌گذار به کنترل دست یابد)، باید طبق استاندارد حسابداری ۳۸ (ترکیب‌های تجاری) و ۳۹ (صورت‌های مالی تلفیقی) عمل شود.
2. از دست دادن نفوذ قابل ملاحظه: اگر نفوذ قابل ملاحظه از دست برود، منافع باقیمانده به عنوان یک دارایی مالی به ارزش منصفانه اندازه‌گیری می‌شود و تفاوت بین ارزش منصفانه و مبلغ دفتری قبلی در صورت سود و زیان شناسایی می‌گردد.

جمع‌بندی

استاندارد حسابداری شماره 20 یک چارچوب دقیق برای گزارشگری مالی سرمایه‌گذاری در واحدهای وابسته و مشارکت‌های خاص فراهم می‌کند. درک عمیق مفاهیمی چون “نفوذ قابل ملاحظه” و تسلط بر اجرای “روش ارزش ویژه” برای تهیه صورت‌های مالی شفاف و مطابق با استانداردها ضروری است. این استاندارد تضمین می‌کند که صورت‌های مالی، بازده اقتصادی واقعی سرمایه‌گذاری‌ها را به درستی منعکس می‌کنند، نه فقط جریان‌های نقدی حاصل از سود سهام را.

استاندارد حسابداری 20- سرمایه گذاری در واحدهای تجاری وابسته و مشارکتهای خاص

منبع مطلب

سازمان حسابرسی

برای دریافت خدمات حسابداری و مشاوره مالی  با ما در تماس باشید :

تلفن ۱ :  ۰۲۱۸۸۱۹۱۴۸۲

تلفن ۲ :  ۰۲۱۸۸۱۹۱۴۸۳

مطالب مرتبط :

استانداردهای حسابداری ایران

سرمایه گذاری های بلندمدت

استاندارد حسابداری شماره 12

استاندارد حسابداری شماره 18

استاندارد حسابداری شماره 39